A leeg A
home > organisatie > geschiedenis
Logo jubileum Arme kant van Nederland

De magere jaren

Beschouwing over de geschiedenis van de werkgroep Arme Kant van Nederland/EVA,
periode 2007 - 2012

In het kader van het zilveren jubileumjaar van de werkgroep blikken we terug op armoede, armoedebeleid en anti-armoedebeweging in de afgelopen 25 jaar. In dit nummer aandacht voor de jaren 2007 - 2012. Dat waren jaren waarin armoede en schulden toenamen, ook onder nieuwe groepen. Het waren ook jaren van een terugtrekkende overheid, het toenemen van hulpverlening en een zoekende anti-armoedebeweging.
Ans Pelzer, beleidsadviseur van FNV, blikt als gastschrijver terug op deze jaren.

Inleiding

Op 14 november 2012 bereik ik met veel vertraging en omwegen vanuit Brussel weer mijn woonplaats. Treinstakingen in België. De mevrouw van de Thalys meldde eerder op de dag dat 'ze' nu op het spoor zitten. Acties van het Europees Verbond van Vakverenigingen. 'Voor banen en solidariteit in Europa. Nee tegen bezuinigingen'.
Bij datzelfde EVV heb ik vergaderingen en lezingen bijgewoond. Soms rijst een bijna apocalyptisch beeld op. Een econoom van het EVV schetst hoe in zijn visie een domino-effect niet denkbeeldig is. "We are all Greek." Europese landen kegelen elkaar één voor één de afgrond van een nog diepere recessie in, door te concurreren met loonkosten en forse bezuinigingen. Hij laat zien hoe de geschiedenis herschreven wordt. Het zijn niet meer de financiële markten die de verantwoordelijkheid voor de crisis wordt toegeschoven. Die wordt nu gelegd bij de openbare uitgaven en de te hoge lonen. De slachtoffers worden verantwoordelijk gemaakt. Het weekend van 17 november reppen de Nederlandse kranten van een 'triple dip': de recessie zet door. De werkloosheid loopt op en het kersverse kabinet Rutte/Asscher weet dat Nederland krachtiger uit de crisis komt. Hoe? Dat zeggen ze er niet bij.
Economen spreken elkaar als gewoonlijk tegen. Onderschrijft de één voortgaande crisis, dan roept weer een ander op tot nuchterheid, want we redden het in Nederland wel. In Spanje en Griekenland zijn er huisuitzettingen en zelfmoorden. Hier hebben we een gedegen bestuurscultuur en zal het zo ver niet komen. Wel lijken vriend en vijand het er over eens dat de voorgestelde versoepeling van het ontslagrecht en verkorting van de WW-duur alleen maar slachtoffers zullen maken. Geen mens gelooft dat er meer banen komen door het ontslagrecht te versoepelen. Toch staat het in het regeerakkoord. Opnieuw realiseer ik me dat als je midden in het oog van de orkaan zit er moeilijk iets met zekerheid valt te voorspellen. Stekeblind voor iets als de tijdgeest zijn bij uitstek degenen die er midden in zitten.

Naar de top van de pagina

Niet-gebruik

In 2006 nam ik het beleidsterrein armoede over van collega Jan Schrauwen. De Sociale Alliantie liep het stramien van regionale Alliantiedagen, gesprek met de staatssecretaris, publicaties en wensenlijsten. Aan de positie van arme mensen verbeterde weinig.
De eerste staatssecretarissen die ik meemaakte (Aboutaleb en Klijnsma) waren wel begaan met het onderwerp en de mensen en maakten middelen vrij om wat heette het 'niet-gebruik' van voorzieningen tegen te gaan. Huurtoeslag, zorgtoeslag, langdurigheidstoeslag, bijzondere bijstand, tegemoetkomingen voor schoolgaande kinderen, stadspassen enzovoorts. Steeds gebruikten maar weinig mensen die mogelijkheden en bleef er veel geld op de plank liggen. Dat ontlokte de toenmalige voorzitter van de Sociale Alliantie en de huidige FNV-voorzitter Ton Heerts eens de uitspraak: "Het lijkt er op dat het systeem expres zo ingewikkeld gemaakt wordt om mensen af te schrikken er gebruik van te maken." De ambtenaren keken geschokt. Er ontstond een kring dienstverleners om ingewikkelde regelingen te overzien en om mensen te helpen die voorzieningen ook daadwerkelijk aan te vragen. Kerken, Humanisten, Vakbonden en ook gemeenten gingen mensen helpen met aanvragen. De steeds grotere beleidsvrijheid van gemeenten maakte het er allemaal niet gemakkelijker op. Want de mogelijkheden verschillen per gemeente.

Naar de top van de pagina

Werkende armen

Die jaren 2006, 2007 kregen we ook de eerste signalen over een groeiende groep werkende armen. Mensen met een loon uit arbeid of zelfstandigen die toch onder de armoedegrens terechtkwamen. Aanvankelijk was ongeloof mijn deel. Working poor? Da’s typisch Amerikaans. Dat hebben we hier niet. Maar ook: het is niet goed voor de vakbeweging om zich al teveel met 'losers' te identificeren. Maar voorzitter Jongerius en bestuurder Hartveld dachten daar anders over. En met hun steun kregen we een project 'Werkende armen' van de grond waarvoor alle FNV-bonden de middelen bij elkaar brachten. Het gesprek over het voorwoord van het boek 'Onzeker bestaan' met Agnes Jongerius herinner ik me goed. Ik had iets opgeschreven naar aanleiding van het boek 'Die Ausgeschlossenen' van de Duitse socioloog Heinz Bude. Agnes zei: "Ik wil niet de socioloog Pelzer aan het woord. Ik wil dat wij ons als vakbeweging verbinden met die mensen." Zo is dat!

Naar de top van de pagina

Onzeker bestaan

De aanstormende bankencrisis merkte ik in 2008 en 2009 vooral doordat het steeds moeilijker werd om mensen te vinden die zich met naam en toenaam kenbaar wilden maken als 'werkende arme'.
Overigens zijn de meeste van 'mijn' werkende armen nu werkloze armen. Boek en tentoonstelling 'Onzeker bestaan' werden in mei 2009 op het FNV-congres gepresenteerd. Toen leidde het nog tot vele geschokte reacties. "Dat zoiets bestaat in Nederland." Gepland waren een tiental locaties voor de tentoonstelling en het werden er 150. Ook nu, eind 2012 komen er nog aanvragen binnen. Kaderleden van FNV gaan overal met behulp van de tentoonstelling de discussie aan over armoede, het gemeentelijk armoedebeleid en de werkende armen. Wat later (november 2009) verscheen het indrukwekkende boek van Marcel van Dam 'De onrendabelen'. Ook toen was er weer even veel publiciteit, maar ook ongeloof en spraakverwarring. Onophoudelijk leg ik uit dat 'werkende arme' niet gelijk staat aan 'mensen met een laag salaris'. Maar toch wordt het allemaal op een hoop gegooid en dan neemt de discussie vaker een totaal andere wending. Van Dam beschrijft ook de groep mensen die generaties lang in armoede leven. De wereldwijde organisatie ATD, ook actief in Nederland, wint mijn hart en respect met hun consequente en respectvolle wijze van steun verlenen aan juist deze groep mensen.

Naar de top van de pagina

Voedselbanken en hulp door kerken

De opmars van de voedselbanken is wellicht een van de opvallendste ontwikkelingen in dit tijdperk. Ze werden begroet met ongeloof en woede en het vaste voornemen er een einde aan te maken; ze overbodig te maken (Wouter Bos). Maar het tegenovergestelde gebeurde: de voedselbanken groeiden en groeien explosief. Daarnaast groeit ook de hulp door de kerken en andere organisaties. Bovendien stijgt het aantal huishoudens met problematische schulden razendsnel. De discussie die bij de eerste voedselbanken ontstond over de (on)wenselijkheid en het falen van armoedebeleid, verstomde snel. De Frogers maakten het onderwerp salonfähig en sindsdien hoeft niemand zich meer te schamen om aan te kloppen bij de voedselbank. Iedereen helpt (er zit ook niet veel anders op) en de vraag waarom er dan toch voedselbanken zijn in een nog steeds welvarend land als Nederland is naar de achtergrond geschoven.
De kerkelijke anti-armoedebeweging maakte in 2010 de resultaten bekend van een onderzoek naar financiële hulp. Zichtbaar wordt dat de diaconale organisaties ruim twaalf miljoen aan individuele hulpverlening hadden besteed. De kerken helpen veelal onder protest. Het belang van die hulp moet niet onderschat worden. Of zoals Willem Pekelder het onlangs in Trouw omschreef: “Ook een ongelovige kan zien dat de kerk het laatste cement is in een uiteenvallende stad.” Rotterdam heeft dat in de gaten en experimenteert met nieuwe vormen van samenwerking tussen kerk en staat.

Laat ze niet vallen

In 2010 neemt staatssecretaris De Krom het stokje over van Klijnsma. Dat hebben we geweten. Geniepige bezuinigingen op de bijstand. De Wajong en de Sociale Werkvoorziening gaan op de schop. April 2010 besluiten we samen met de bonden dat de WSW zo ernstig bedreigd wordt dat we daar volop aandacht aan willen besteden. We gaan nog eens een portrettenreeks maken nu van werknemers in de sociale werkvoorziening. Dat doen we onder de vlag van het armoedeproject. We vrezen vooral massale uitsluiting van mensen met een beperking. Nog tijdens het maken van dat boek werden we overvallen door nieuwe bezuinigingsmaatregelen. Er volgt ruim een jaar van FNV-acties tegen het beleid onder het motto ‘Laat ze niet vallen’. Samen met de bonden werden tientallen actie- en discussiebijeenkomsten georganiseerd en werden massa-acties in samenwerking met enkele politieke partijen en het maatschappelijk middenveld op touw gezet. Het kabinet valt (april 2012) en de door ons gewraakte Wet Werken naar Vermogen wordt controversieel verklaard. Heel even kunnen we achterover leunen.

Naar de top van de pagina

Nieuwe ontwikkelingen

De Sociale Alliantie trekt zo rond 2010 een andere jas aan. Verweer en vernieuwing heet het. Maar het verweer zit opgesloten in papier en over de vraag hoe die vernieuwing er uit moet zien worden we het nog niet meteen eens. De vakbeweging stond aan de wieg van de verzorgingsstaat en het is een doorleefde gedachte dat we middels collectieve arrangementen daar waar dat nodig is mensen willen beschermen. Het wenkend perspectief van de ‘civil society’ zien we als een noodverband en geen structurele oplossing. Ook het Kabinet Rutte/Asscher roept nu om saamhorigheid, nadat het eerste Kabinet Rutte jarenlang zo ongeveer iedere bevolkingsgroep tegen elkaar opgehitst had (zie de verkiezingsposter van de VVD met de tekst ‘Niet je hand ophouden, maar handen uit de mouwen’). Werkenden werden opgezet tegen niet-werkenden, zieken tegen gezonden, en jong tegen oud. Dan wordt solidariteit verdomd lastig.
Last but not least: het kabinet propageert oplossingen als het terugvallen op eigen kring. Mantelzorgers moeten veel zorg over gaan nemen. Dat klinkt leuk neutraal, maar iedereen weet dat het in de praktijk vooral vrouwen zijn die dat doen.

Naar de top van de pagina

Courage

Als gezegd: midden in de orkaan is het moeilijk voorspellen welke kant de bal oprolt. Misschien lachen we ons over vijf jaar een kriek over mijn sombere begin van dit artikel. Ik hoop het!
Voor ik Brussel verlaat neem ik afscheid van de oude Griekse dame die ingehouden, maar met groot verdriet sprak over de situatie in haar land. Eerder vertelde ze me dat iedereen in Brussel op haar reageert met een schouderklopje en de woorden “Courage!” Ze moet naar de luchthaven, maar de treinen staken. “Taxi?”, opper ik. “Maar dat kost vijftig euro en die heb ik niet.” “En de bond dan?” “Ook niet!” In luttele seconden overweeg ik of ik een briefje van vijftig in mijn tas heb en of het ja/nee een belediging zou zijn als ik het haar geef. Maar het moment is al voorbij. “Courage”, roep ik haar na.

Ans Pelzer

Naar de top van de pagina

  • Klik hier om de pdf-versie van bovenstaand artikel te downloaden.
  • Klik hier een jubileumspecial te downloaden, met een bundeling van bovenstaand en onderstaande artikelen.
  • Klik hier voor een beschouwing over de periode 2000 - 2006.
  • Klik hier voor een beschouwing over de periode 1994 - 1999.
  • Klik hier voor een beschouwing over de periode 1987 - 1993.
  • Klik hier voor een overzicht van de hoogtepunten sinds 1987.
  • Klik hier voor een overzicht van de uitgaven sinds 1987.

Wilt u het met iedereen of een groep in een netwerk delen, klik dan op één van onderstaande knoppen:

 



Naar de top van de pagina

Naar overzichtspagina organisatie

 

Geschiedenis werkgroep Arme Kant van Nederland/EVA