+ leeg -
Voedselbank

Paradoxen van de voedsel-bank

Artikel Arme Krant van Nederland - maart 2014

Klik hier om dit artikel als Word-document te downloaden.

Tijdens de bijeenkomst van de Diaconale Studiekring op 7 februari 2014 werd stil gestaan bij het actuele fenomeen van de voedselbanken. Twee betrokken inleiders lieten hun licht erover schijnen. Setkin Sies, gemeenteraadslid van ChristenUnie-SGP Rotterdam en tevens netwerker onder kerken in Rotterdam en Raf Jansen, wethouder voor Groen Links in de fusiegemeente Peel en Maas en secretaris van de Sociale Alliantie.
 
In Nederland waren er, volgens beschikbaar cijfermateriaal, in 2012 alleen al 134 geregistreerde voedselbanken actief met ruim 6.500 vrijwilligers. Wekelijks werden er zo’n 27.000 huishoudens (66.700 personen) geholpen met een voedselpakket. De verwachting is dat anno 2014 deze cijfers ten gevolge van de aanhoudende economische crisis nog hoger uitkomen.

Naar de top van de pagina

Solidariteit?

Met name kerken zijn volop betrokken bij het werk van de voedselbanken. Volgens onderzoek gaat het om 70% van de lokale kerken. Kerken leveren vrijwilligers, financiën en stellen ruimten beschikbaar. Setkin Sies, zoon van Clara en Sjaak Sies, de oprichters van de eerste voedselbank in 2002, ziet de betrokkenheid van kerken bij de voedselbank in belangrijke mate als een reactie op de verzorgingsstaat. De afgelopen decennia had de overheid een bepalende en regisserende rol ten aanzien van de verzorgingsstaat. Getuige een fenomeen als voedselbanken en de betrokkenheid van kerken daarbij neemt de betekenis van het particuliere initiatief weer geleidelijk toe. Deels is dat te verklaren vanuit het falen van de verzorgingsstaat en deels vanuit de behoefte van dat particuliere initiatief zelf.
In de kern van de zaak brengt het fenomeen van de voedselbanken ons volgens Sies bij de vraag hoe we de solidariteit in de samenleving organiseren: collectief en van bovenaf of individueel en van onderop. Beide organisatievormen zijn keuzes van de samenleving. Het fenomeen voedselbank functioneert hierbij op grond van vooral impliciet blijvende keuzes als een herschikking van verantwoordelijkheden. Het werkt op het moment als een aanvullende voorziening die door burgers zelf wordt gerealiseerd. Een soort maatwerk. Het realiseert maatwerk voor cliënten, maar ook voor leveranciers. Zo komen er bijvoorbeeld deals met supermarkten tot stand, waarbij vrijwilligers spullen die over datum zijn uit de schappen halen. Zowel voor armen als supermarkten betekent dit een win-winsituatie. In dit maatwerk leveren voedselbanken lokaal ook allerlei spin-offs op. Sollicitatietrainingen zijn er uit voortgekomen, maar ook kledingbanken, formulierenbrigades en taaltrajecten voor migranten. Cliënten zijn ook zelf als vrijwilliger actief betrokken geraakt bij voedselbanken. De voedselbank is zo onbedoeld een toegang tot een sociaal netwerk en tot aanvullende voorzieningen geworden.
De relatie van de voedselbanken tot de overheid is op het moment volgens Sies op z’n minst dubbelzinnig. Overheden willen graag een regierol uitoefenen over de voedselbanken en willen toegang tot adressenbestanden om zo fraude met uitkeringen op het spoor te komen. Aan de andere kant willen voedselbanken graag zichtbaar zijn in het aanbod van voorzieningen van burgerlijke gemeenten.

Naar de top van de pagina

Verwarring

Raf Jansen geeft aan dat hij in het begin met tegenzin betrokken raakte bij voedselbanken. Hij zag het als bedeling van de armen in plaats van dat hen recht werd verschaft. Hij was er ook getuige van dat veel mensen uit de anti-armoedebeweging actief betrokken raakten bij voedselbanken, maar er tegelijkertijd ook bedenkingen bij hadden. De voedselbank bracht mensen in verwarring en doet dat nog steeds.
In het begin van het bestaan van de voedselbanken spraken politici uit dat ze overbodig moesten worden. Voedselbanken waren een schande voor de verzorgingsstaat, vooral vanwege de armoede van waaruit een beroep op ze werd gedaan. Ondertussen zijn ze evenwel een gangbare praktijk geworden; een praktijk die geleid heeft tot een paradoxale situatie.
Jansen onderscheidt drie paradoxen.
In de eerste plaats voorkomen de voedselbanken de verspilling van voedsel. Ze zorgen ervoor dat voedsel niet weggegooid hoeft te worden. Tegelijkertijd bestaan ze dankzij deze verspilling.
In de tweede plaats ondergraven voedselbanken de geïnstitutionaliseerde solidariteit van de verzorgingsstaat. Hun bestaan maakt het mogelijk dat het sociaal minimum wordt verlaagd. Het sociaal minimum is met andere woorden hoog genoeg als minima gebruik maken van dit soort lokale aanvullende voorzieningen. Tegelijkertijd zijn voedselbanken als particuliere initiatieven van burgers directe uitingen van individuele en persoonlijke solidariteit buiten de geïnstitutionaliseerde en geanonimiseerde solidariteit van de verzorgingsstaat om. Maar deze individuele en persoonlijke solidariteit wordt dus gebruikt om rechten in het kader van de verzorgingsstaat te temperen.
In de derde plaats is er de paradox van hulp die er voor mensen wil zijn en hulp die mensen wil veranderen. De voedselbanken zijn aanvankelijk ontstaan als plekken waar mensen los van een controlerende overheid en een activerende sociale zekerheid menselijke betrokkenheid op hun situatie vonden. De voedselbanken manifesteerden zich hierin als vluchtplaatsen en schuilkerken. Aanvankelijk werden voedselbanken door de overheid ook genegeerd. Ze werden gezien als een schandvlek op de verzorgingsstaat, een schandvlek die overbodig gemaakt moest worden. Opvallend is dat in de loop der jaren voedselbanken voor de overheid interessante plekken zijn geworden om armen te vinden en greep op ze te krijgen. In de benadering van de overheid speelt daarbij volgens Jansen een belangrijke rol dat mensen economisch zelfredzame burgers moeten zijn. Mensen moeten werk zoeken (ook al is er op het moment weinig tot geen werk beschikbaar) en moeten wanneer ze een uitkering genieten een tegenprestatie leveren.

Naar de top van de pagina

Samenredzaamheid

Deze paradoxen hebben te maken met verschuivingen rond de vraag hoe we de solidariteit in onze samenleving zullen organiseren. Aan de ene kant wil de overheid momenteel af van de bovenaf georganiseerde solidariteit van de verzorgingsstaat, aan de andere kant wil ze de regie houden over de initiatieven die van onderop, zoals bijvoorbeeld in voedselbanken, tot stand komen. De spanning zit er in dat de overheid de betrokkenheid van burgers wil afstemmen op een nationaal economisch belang en een daarmee samenhangende concurrentiepositie op de wereldmarkt. De zelfredzaamheid van de burgers die de overheid voor ogen heeft, is daarmee een afspiegeling van de zelfredzaamheid van Nederland op die wereldmarkt. Zowel Setkin Sies als Raf Jansen staat in plaats van zelfredzaamheid meer samenredzaamheid voor ogen: burgers die zich zelfredzaam weten door een onderkende afhankelijkheid van anderen en een beaming daarvan in daadwerkelijke betrokkenheid op anderen. De bijeenkomst eindigde met de vraag onder welke condities, in het licht van deze samenredzaamheid, een burgerinitiatief als de voedselbank, bij de omvorming van de verzorgingsstaat, als vrijplaats tot zijn recht kan komen.

Trinus Hoekstra is projectmanager bij het Binnenlands Diaconaat van Kerk in Actie en mededirecteur van DISK-arbeidspastoraat.

  • Klik hier om dit artikel als Word-document te downloaden.
  • Klik hier om de notitie van Herman Noordegraaf te downloaden.
  • Klik hier om de column 'Wat de toekomst brengen moge' te lezen.
  • Klik hier om de column 'Oude vormen en gedachten?' te lezen.


Wilt u dit artikel met iedereen of een groep in een netwerk delen, klik dan op één van onderstaande knoppen:



Naar de top van de pagina

Naar startpagina Arme Krant van Nederland

Naar overzichtspagina publicaties

 

Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.

Get Adobe Flash player